Giới thiệu Chùa Hương Tích

Núi Hồng – Hồng Lĩnh

Từ đồng bằng Hà Tĩnh nhìn về chân trời, Hồng Lĩnh hiện lên như một dải thành tự nhiên nối sông, đồng bằng và biển cả. Người xưa gọi nơi này là Hồng Sơn, Núi Hồng, hay Ngàn Hống — dãy núi dài chừng 30 km, từng là ranh giới sinh thái, tuyến giao thông, nơi cư trú, phòng thủ và chỗ dựa tín ngưỡng của nhiều cộng đồng.

Thư tịch địa phương chia Hồng Lĩnh thành ba nhóm núi tiêu biểu: Thiên Tượng ở tây bắc, núi Đụn ở trung tâm, Hương Tích ở đông nam. Con số "99 ngọn" dân gian hay nhắc chỉ mang ý nghĩa biểu tượng cho sự trùng điệp của non Hồng, không phải một thống kê chính xác.

Dấu tích vật liệu kiến trúc thời Trần trên núi, vị trí cao nhìn ra biển và sự hiện diện lâu dài của không gian Phật giáo cho thấy Hương Tích là nơi giao thoa giữa tôn giáo, cộng đồng và lịch sử quốc gia. Hình tượng Hồng Sơn còn được khắc trên Anh Đỉnh thuộc bộ Cửu Đỉnh ở cố đô Huế — dấu hiệu cho thấy đây từng được xem là danh sơn tiêu biểu của Đại Nam.

Chùa Hương Tích: "Hoan Châu đệ nhất danh lam"

Ở độ cao khoảng 650 mét trên sườn Hồng Lĩnh, Hương Tích tự hiện ra giữa cây cổ thụ, đá núi và những dải mây thấp. Chùa còn được gọi là chùa Thơm; danh hiệu "Hoan Châu đệ nhất danh lam" vừa ca ngợi cảnh quan, vừa ghi nhận vị thế lâu đời của ngôi chùa trong đời sống văn hóa Nghệ Tĩnh.

Niên đại khởi dựng chính xác chưa được xác định do phật phả, bia ký và nhiều hiện vật cổ đã thất lạc, đặc biệt sau trận hỏa hoạn năm 1885. Tuy nhiên, hệ thống vật liệu kiến trúc phát hiện tại nền Trang Vương xác lập rõ sự hiện diện của một công trình quy mô đáng kể từ thời Trần, thế kỷ XIII – XIV, sau đó tiếp tục được tu bổ vào thời Lê Trung hưng.

Quần thể trải dài qua nhiều lớp không gian: Miếu Cửa Rừng, Am Giác Phổ, Trạm nghỉ Phật Bà, thác Giải Oan, khe Quỷ Khốc, Bãi Chợ, Nhà Bái Đường, Thượng Điện, Nhà thờ Tổ, Ban Chúng Sinh, Điện Thánh Mẫu, Am Diệu Thiện, Giếng Trời, Am Dược Sư và nền Trang Vương — một tuyến hành hương kết hợp cảnh quan tự nhiên với kiến trúc Phật giáo, thờ Mẫu, thờ thần và tín ngưỡng dân gian.

Lớp văn hóa nổi bật nhất là truyền thuyết Quan Âm Diệu Thiện — người con gái từ chối cuộc hôn nhân trái ý, chọn con đường tu hành, hi sinh để cứu cha và cuối cùng hóa thân thành Quan Âm. Ở Việt Nam, Chùa Hương Tích (Hà Tĩnh) và Chùa Hương (Hà Nội) cùng gắn với tín ngưỡng Quan Âm; điểm khác biệt nổi bật nằm ở chiều sâu lịch sử — Hương Tích Hà Tĩnh có lớp di tích vật chất thời Trần được khảo cổ học nhận diện tại nền Trang Vương, nên một số tư liệu và ký ức dân gian gọi nơi đây là "chùa gốc", còn Chùa Hương (Hà Nội) là "chùa thờ vọng".

Hội Chùa Hương Tích

Những ngày đầu xuân trên đất Can Lộc, đường lên Hương Tích trở nên nhộn nhịp. Hội chùa vừa là cuộc hành hương tôn giáo, vừa là dịp cộng đồng trở về với ký ức địa phương và cùng nhắc lại những giá trị hướng thiện.

Theo lệ truyền, mùa hành hương bắt đầu từ đầu tháng Giêng; lễ khai hội thường vào mồng 6 tháng Giêng, còn chính lễ gắn với ngày 18 tháng Hai âm lịch — ngày dân gian tưởng niệm Quan Âm Diệu Thiện hóa Phật.

Phần lễ tập trung vào dâng hương, tụng kinh, cầu an, lễ Phật, lễ Mẫu, tưởng niệm tiền nhân và bố thí. Phần hội xưa có chợ phiên, đấu vật, hát ví, hát giao duyên và trò chơi dân gian — hội chùa còn là một thiết chế xã hội, kinh tế và văn hóa theo mùa.

Giá trị cốt lõi của hội chùa không nằm ở số lượng người tham dự, mà ở khả năng kết nối con người với di sản, với cảnh quan và với những chuẩn mực như từ bi, hiếu nghĩa, hướng thiện, trách nhiệm cộng đồng. Với nhiều người Hà Tĩnh, Hương Tích được ví như "bàn thờ gia tiên" của quê hương.

Bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích danh thắng Chùa Hương Tích

Trên sườn núi Hồng Lĩnh, giữa những lớp đá cổ, cây rừng và mây núi, chùa Hương Tích hiện diện như một dấu ấn đặc biệt của lịch sử và văn hóa vùng Nghệ Tĩnh. Danh hiệu "Hoan Châu đệ nhất danh lam" vừa nói lên vẻ đẹp cảnh quan, vừa khẳng định vị thế lâu đời của ngôi chùa trong đời sống tinh thần cộng đồng. Đây không phải một công trình tôn giáo đơn lẻ, mà là quần thể di sản đa tầng: dấu tích khảo cổ, kiến trúc Phật giáo, nghệ thuật tạo tượng, tín ngưỡng dân gian, lễ hội truyền thống, cảnh quan thiên nhiên và ký ức của nhiều thế hệ.

Giá trị của Hương Tích trước hết nằm ở chiều sâu lịch sử. Vật liệu kiến trúc tại nền Trang Vương cho thấy nơi đây từng có hoạt động xây dựng quy mô đáng kể từ thời Trần và tiếp tục được tu bổ về sau. Những lớp gạch ngói, nền móng, dấu tích hỏa táng cùng hệ thống tượng thờ, chuông, hoành phi, câu đối là nguồn tư liệu quan trọng để nhận diện quá trình hình thành và biến đổi của một trung tâm Phật giáo cổ trên dãy Hồng Lĩnh.

Đặt trong bản đồ di sản Phật giáo Việt Nam, Hương Tích Hà Tĩnh có vị trí riêng bởi sự kết hợp giữa niên đại sớm, chứng cứ khảo cổ tại chỗ và cảnh quan Hồng Lĩnh. So với Chùa Hương (Hà Nội) – trung tâm hành hương phát triển mạnh từ thời Lê – Trịnh và có sức lan tỏa rộng trong đời sống văn hóa hiện nay – Hương Tích Hà Tĩnh nổi bật ở lớp lịch sử thời Trần, giá trị khảo cổ và tư cách một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu Phật giáo, tín ngưỡng Quan Âm và văn hóa hành hương ở Bắc Trung Bộ. Chính những giá trị này xác lập vị thế của Hương Tích không chỉ trong đời sống văn hóa Hà Tĩnh mà còn trong dòng chảy lịch sử – văn hóa của cả nước.

Ngôi chùa còn có giá trị đặc biệt về tư tưởng và đời sống tinh thần. Truyền thuyết Quan Âm Diệu Thiện, dù không phải căn cứ xác định niên đại, đã trở thành một phần bền vững của ký ức cộng đồng; câu chuyện về lòng hiếu thảo, đức hi sinh, tinh thần từ bi và ý chí hướng thiện đã góp phần định hình không gian thờ tự, nghi lễ và lễ hội nơi đây. Cách gọi ngôi chùa là "bàn thờ gia tiên" của người Hà Tĩnh cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa di tích với ý thức cộng đồng, lòng biết ơn tiền nhân và tình cảm hướng về nguồn cội. Bảo tồn Hương Tích, do đó, còn là bảo vệ căn cước văn hóa và trao truyền những giá trị đạo đức cho thế hệ mai sau.

Công việc này cần được đặt trong tổng thể chiến lược xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững; phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân, trong đó Nhà nước giữ vai trò quản lý, Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng. Nghị quyết cũng yêu cầu giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, bảo tồn và phát triển, giữa đời sống thực với không gian số.

Từ quan điểm đó, bảo tồn chùa Hương Tích không thể chỉ dừng ở việc sửa mái chùa, thay cấu kiện hay xây thêm công trình. Điều cần gìn giữ là toàn bộ cảnh quan văn hóa sống: chùa, am, đền, nền khảo cổ, hang đá, rừng cây, khe suối, nguồn nước, đường hành hương, lễ hội, nghi thức, truyền thuyết, tri thức dân gian và ký ức cộng đồng.

Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu, kiểm kê và xây dựng hồ sơ khoa học toàn diện: mỗi công trình, hiện vật và địa điểm khảo cổ cần được xác định vị trí, đo vẽ, chụp ảnh, mô tả vật liệu, đánh giá niên đại, tình trạng bảo quản và lịch sử tu sửa. Nền Trang Vương và những khu vực có khả năng lưu giữ di tích dưới lòng đất phải được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt; mọi hoạt động đào móng, mở đường hay xây dựng mới đều cần ý kiến của cơ quan chuyên môn. Tu bổ phải tôn trọng yếu tố gốc: cấu kiện cũ còn khả năng bảo tồn cần được ưu tiên giữ lại; vật liệu thay thế phải phù hợp với kiến trúc truyền thống; công trình xây mới phải được nhận diện rõ, không giả cổ.

Cảnh quan tự nhiên cũng là thành tố không thể tách rời của di sản. Rừng Hồng Lĩnh, dòng Hương Tuyền, Giếng Trời, thác Giải Oan, khe Quỷ Khốc, các hang đá và những tuyến đường hành hương đã làm nên không gian đặc trưng nơi đây. Bảo tồn vì thế phải gắn với phòng chống cháy rừng, bảo vệ cây bản địa, kiểm soát sạt lở, xói mòn, giữ gìn nguồn nước và hạn chế bê tông hóa. Giữ rừng và giữ nước không chỉ là nhiệm vụ môi trường, mà còn là cách gìn giữ phần hồn của danh thắng.

Về phát huy giá trị, nội dung thuyết minh phải giúp công chúng nhận biết rõ đâu là dữ kiện lịch sử, đâu là phát hiện khảo cổ, đâu là giả thuyết nghiên cứu và đâu là truyền thuyết dân gian. Cách tiếp cận khoa học không làm mất đi tính huyền nhiệm của di tích; trái lại, nó giúp người xem hiểu sâu hơn quá trình cộng đồng đã sáng tạo và gửi gắm những giá trị đạo đức vào cảnh quan núi Hồng. Có thể xây dựng các tuyến tham quan chuyên đề về dấu tích thời Trần, nền Trang Vương, truyền thuyết Quan Âm Diệu Thiện, nghệ thuật tượng thờ, văn tự Hán Nôm và lịch sử trùng tu chùa; các trường học có thể tổ chức hoạt động giáo dục di sản để học sinh tìm hiểu lịch sử địa phương và thấm hơn tinh thần hiếu nghĩa, từ bi, trách nhiệm cộng đồng. Định hướng này phù hợp với yêu cầu của Nghị quyết số 80-NQ/TW về tăng cường giáo dục di sản, số hóa các di sản đã xếp hạng và đưa giá trị văn hóa vào nhà trường, xã hội và không gian số.

Trong thuyết minh và truyền thông, cần ưu tiên kể câu chuyện Hương Tích bằng chính những giá trị riêng của di tích: lớp kiến trúc thời Trần tại nền Trang Vương, danh xưng "Hoan Châu đệ nhất danh lam", cảnh quan Hồng Lĩnh, truyền thuyết Quan Âm Diệu Thiện, hệ thống tượng thờ, văn tự Hán Nôm và lễ hội. Cách tiếp cận này giúp công chúng nhận diện Hương Tích Hà Tĩnh như một di sản có chiều sâu lịch sử, giá trị khoa học và bản sắc độc lập, thay vì chỉ biết đến ngôi chùa qua sự so sánh với Chùa Hương (Hà Nội).

Chuyển đổi số cũng cần trở thành một giải pháp quan trọng. Hồ sơ di tích, hiện vật, văn tự Hán Nôm, hình ảnh và kết quả khảo cổ nên được xây dựng thành cơ sở dữ liệu thống nhất. Quét ba chiều, bản đồ số, tham quan thực tế ảo và thuyết minh đa ngôn ngữ giúp công chúng tiếp cận di sản thuận lợi hơn, đồng thời lưu giữ thông tin khoa học phòng khi công trình hoặc cảnh quan bị ảnh hưởng bởi thiên tai và thời gian.

Phát triển du lịch tại chùa Hương Tích phải đặt văn hóa, con người và môi trường ở vị trí trung tâm. Cáp treo, xe điện, bến thuyền và các dịch vụ giúp người dân tiếp cận di tích thuận lợi hơn, nhưng cần được quản lý theo sức chứa của cảnh quan; số lượng khách, rác thải, chất lượng nguồn nước, tiếng ồn, nguy cơ cháy và mức độ xuống cấp của công trình phải được theo dõi thường xuyên. Dịch vụ cần văn minh, minh bạch, hài hòa với không gian tu hành; hạn chế chèo kéo, mê tín, đốt vàng mã và thương mại hóa quá mức. Lễ hội cũng vậy: bảo đảm an toàn giao thông và phòng cháy, tạo điều kiện cho người cao tuổi và người khuyết tật, giữ đủ không gian cho nghi lễ truyền thống. Giá trị kinh tế từ du lịch chỉ bền vững khi góp phần bảo vệ di tích, nâng cao đời sống cộng đồng và tạo thêm nguồn lực cho nghiên cứu, tu bổ, bảo vệ môi trường. Nghị quyết số 162/2024/QH15 về Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa giai đoạn 2025–2035 cũng nhấn mạnh việc huy động tổ chức, cá nhân và cộng đồng tham gia quản lý, bảo vệ, phát huy di sản, đầu tư có trọng tâm và nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa của người dân.

Trong quá trình ấy, cộng đồng địa phương, tăng ni, Phật tử và những người trực tiếp làm dịch vụ phải được xác định là chủ thể của bảo tồn. Người dân không chỉ phục vụ du khách mà còn là người gìn giữ ký ức, truyền thuyết, nghi lễ và tri thức bản địa. Cần đào tạo hướng dẫn viên, người lái thuyền, nhân viên vận chuyển và người kinh doanh về lịch sử di tích, văn hóa ứng xử, bảo vệ môi trường, sơ cứu và phòng cháy. Nguồn công đức và doanh thu dịch vụ phải được quản lý công khai, dành phần thích đáng cho bảo quản định kỳ, nghiên cứu khoa học và cải thiện sinh kế cộng đồng. Về phía Nhà nước là vai trò định hướng, quy hoạch, hoàn thiện cơ chế quản lý và đầu tư cho những hạng mục thiết yếu, đồng thời huy động hợp lý nguồn lực của Giáo hội Phật giáo, doanh nghiệp, nhà khoa học, người dân và du khách. Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định nguồn lực nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nguồn lực xã hội và khu vực tư nhân là động lực quan trọng, nhưng cũng yêu cầu khắc phục khuynh hướng chỉ chú trọng lợi ích kinh tế mà xem nhẹ giá trị xã hội và nhân văn.

Bảo tồn và phát huy giá trị chùa Hương Tích, vì vậy, không riêng là nhiệm vụ của Hà Tĩnh, của ngành văn hóa hay của Giáo hội Phật giáo. Đó là trách nhiệm chung trong chiến lược xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, lấy con người làm trung tâm, chủ thể và mục tiêu của phát triển.

Ở tầm quốc gia, Hương Tích Hà Tĩnh cần được định vị tương xứng với giá trị của một trung tâm Phật giáo – tín ngưỡng cổ ở Bắc Trung Bộ. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở cảnh quan linh thiêng, mà còn ở sự hội tụ giữa chứng tích khảo cổ thời Trần, lịch sử tồn tại qua nhiều giai đoạn, nghệ thuật thờ tự, tín ngưỡng Quan Âm, hệ thống lễ hội và ký ức cộng đồng. Nếu Chùa Hương (Hà Nội) là một biểu tượng hành hương có sức lan tỏa rộng trong đời sống văn hóa hiện nay, thì Hương Tích Hà Tĩnh là một địa điểm tiêu biểu để nhận diện chiều sâu lịch sử của Phật giáo và tín ngưỡng ở vùng Hoan Châu. Định vị đúng giá trị ấy chính là đưa "Hoan Châu đệ nhất danh lam" trở lại vị trí tương xứng trong bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.

Giữ gìn Hương Tích là giữ lại những chứng tích của lịch sử, những giá trị của lòng từ bi và hiếu nghĩa, vẻ đẹp của núi rừng Hồng Lĩnh cùng ký ức của bao thế hệ. Phát huy Hương Tích là làm cho những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, trở thành nguồn lực giáo dục, nguồn lực tinh thần và động lực phát triển bền vững. Để rồi từ giữa mây núi non Hồng, tiếng chuông Hương Tích vẫn ngân vang – nhắc con người hướng về cội nguồn, sống nhân ái hơn và có trách nhiệm hơn với di sản mà cha ông đã trao truyền.